اقتصاد رفتاری: چرا انسان‌ها همیشه عقلانی تصمیم نمی‌گیرند؟

اقتصاد کلاسیک دهه‌هاست که بر فرض «عقلانیت کامل» بنا شده است. اما آیا واقعاً انسان‌ها همواره به‌صورت بهینه تصمیم می‌گیرند؟

نقد فرض عقلانیت

دنیل کانمن در کتاب «تفکر، سریع و کند» نشان داد که ذهن انسان دو سیستم دارد: سیستم ۱ (سریع و شهودی) و سیستم ۲ (کند و تحلیلی). در بیشتر تصمیم‌های روزمره، سیستم ۱ فعال است که پر از سوگیری‌های شناختی است.

سوگیری‌های شناختی رایج

• اثر لنگر (Anchoring): اولین عددی که می‌شنویم، قضاوت ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• خطای هزینه هدر رفته (Sunk Cost Fallacy): به پروژه‌ای که شکست خورده ادامه می‌دهیم چون قبلاً سرمایه گذاشته‌ایم.
• اثر قاب (Framing): نحوه ارائه اطلاعات تصمیم ما را تغییر می‌دهد.

پیامد برای اقتصاد ایران

در اقتصاد ایران که با تحریم، تورم بالا و نوسانات ارزی مواجه است، این سوگیری‌ها نقش پررنگ‌تری دارند. درک آن‌ها برای طراحی سیاست‌گذاری بهتر ضروری است.

نتیجه

اقتصاد رفتاری جایگزین اقتصاد کلاسیک نیست، بلکه آن را غنی‌تر می‌کند. برای اقتصاددان ایرانی، شناخت این حوزه کلید طراحی سیاست‌های اثربخش‌تر است.